Beśipen

“Si mange śil bi kùśmatar.” Kana e vazdimata si maj vastne de sar e manuśa

Ko 13 dujtonaj 2013, maj but de 300 manuśa anθar I Timiśoàra vićisarde anglal e Muehle Kher, jekh biphirkher kaj sasas jekhe luludĕnqo manuś anθar o Austro-Ungàro Impèri, “ o manuś kaj kerdăs te avel anavdi I Timiśoara sar e luludenqo fòros”, kadja sar si nakhlo anθ-o teksto e peticiaqo kaj mangel e bixulajesqo biphirkheresqo. O biphirkher si akana e Kïrpaći famìlie, e rroma famìlie. Kadala, anθ-I bàza jekhe autorizaciàqo laćharipnasqo butĭ biućhardăs o biphirkher thaj mukhlăs lan te paravel pes. Kodola kaj vićisarde anglal e biphirkheresqo, line kodola duj droma kaj trujarelas o vazdinipen, lavinde momelă thaj mukhle mesaźură opro bar e biphirkheresqo. Soral na sas autorizime manifestàcia, e śingalipen na terdŏvdăs o proteksto.

Anθ-o konteksto anθ-e kaste ververutne vazdimata anθar pùbliko interèso sas mangle pale, kadja e institucie sar śkole vi sastipnasqo than arakhen problemură anθ-o lenqo 3anglipen anθ-o vaxt so aźukeren te aven paruvde anθ-e neve thana, anθ-o konteksto kate savorro industriàlno platforma e Timiśorăqo sasas privatizime thaj palal zorărdi te avel peravdi, vazdimata kaj trebulas te aven e idustriaqo patrimòniu avindoj pervade, so mobilisardăs le timiśorenqe vićisarde tokma anθ-o kazoo e Muehle kher?

Kadeves protèsto si les but muja. Jekhe rigate, kadava protèsto thavdel dudales nùma anθar e rroma kaj sine kerde dośale anθar i biphirkheresqe tràmpe katar o fòros, soral i famìlie kaj si len ël maj but xulajmata biphirkherenqo anθar i Timiśoàra (line phares kana paruvdăs pes e indùstrie anθar o nakhipen﴿ći si rroma famìlie . Sa kadja, o protèsto andărel o bićhalipen ki Austro-Ungàro istòria e foresqo sar ko jekh vaxt paramicăθar e « rătutni civilizàcia », jekhe opralutni kultùra anθar kaste vi Timiśoàra xulavel pes, kultùra thaj civilizàcia kaj ël rroma ći sine digane. Tha’ o mobilizàqo motìvo si phanlo katar o xulăesqo sel sar dikhel pes anθar ël anava e artiklurenqe kaj bićhalen ko protèsto : arxitekturalno krìme instrumentisardo katar e rroma : Muehlo Kher, istorikani biphirkher katar Mihai Viteazu drom anθar i Timiśoàra, paśo peravdi katar ël xulaja., jekh rroma nămo.

O rasìsmo si o motìvo anθar kaste vi I avrixulajvipen solùcia (Kulturako Ministèri si khonărdo te avrixulajvel o Muehle Kher anθar i Timiśoàra, anθ-o pùbliko interèso﴿, so aśunelas pes dilikano te avel o phenipen anθar avrixulajvipen e akanutnen xulaja e industrialne platfòrme kaj sasas anθ-o doś ke xarravde dudaleca jekh nakhlo khetanesqo laćhipen kaj sine pruva e rumunikane modèrne arxitekturo.

Anθar ël mesa3ură kaj e protestarură mukhle len opro biphirkheresqo bar, d-aśti drabarelas pes “Si mange śil bi kùśmaça ‘’ thaj ‘’ Indiferènça mudarel vi e barekhera ». O manuśipen kadajaqo biphirkheresqo boldel jekh karingipen kaj na phenel nùma o Muehlo Kher kàzo. O xulaj e biphirkheresqo si barvalo, vaś ke o barokher si anθ-o jekh spidelme situàcia peravimasqo si lan phandimata e biphirkherenqe tràmpe. Tha’ anθ-ël avre istorikane biphirkhera kazură kaj sine anθ-i sa kadja situàcia peravimasqo, anθar i Timiśoàra tha vi anθar aver forură, kodola kaj 3iven anθ-e lenθe, manuśa kaj si telal e ćiorrorimasqi lìmita sine kerde dośale anθar i situàcie kaj si e biphirkhera. Kadala manuśa 3iven bi autorizàcie anθ-e istorikane peravde biphirkhera anθar but kàuze. Save anθar kadala line kher anglal 1989 anθ-i jekh istorikani biphirkher anθar kodoja ke anθ-e kadala biphirkhera ël 3ivimasqe kondìcie sas telutne kodolen anθar ël soćialiste ućekhera (anθ-e but anθar kadala biphirkhera ći sasas ćentràla tatăripnasqi, ël kiravnă thaj ël nangărnă sasas xulavde anθ-ël maj but famìlie thaj but aver﴿. Kadala manuśa, marginalo vi anθ-i komunìsto vaxt, resle palal e line istorikane biphirkhera te 3iven anθ-e kadalende bithamikano vaś te aven zorărde te 3an penqe.

Aver kategorìe line pen kadala istorikane pervade biphirkhera palal 1989, anθ-e neve kondìcie ekonomiaqo diza, kondìcie anθ-e kaste, anθar save 3enutnenqe kategorìe, jekh kher (pokindi ćhonestar vaś kindi﴿ si phares. Butivar, e ćorre rroma keren kotor anθar kadaja kategorìe, anθ-ël kondìcie sistemiko rasismosqo kaj limitisarel e rromenqe akćèso ki edukàcia, ko butǐpenqo thana thaj but aver. Palal e kadala kulturalqo rekonvèrsă kadalenqe istorikane biphirkhera kaj sikaven len e munićipaliteta e ververutne forură, si, butivar, jekh kamplipen te « uźarel » e maśkarutne istorikane katar kodala bikamle, katar kodala ćororre thaj marginàle kaj sine spidelme kadja ko jekh vi maj xoravli ćiororripen. Butivar, ël biphirkhera sine maj vastne katar e manuśa.

Ćororro beśipen. Zorărde ćućaripen.

Ko 17 dećembro 2010, 56 rroma famìlie (andărindoj opre-tele 270 3ene, anθar kaste 106 ćhave﴿, sine ćhite avri katar i Koàstei ùlica anθar o Klùź (jekh ùlica anθar o maśkar e forosqo﴿ thaj paruvde anθ-o Pàta Rït, jekh than katar i rig e forosqo anθ-o perutnipen jekhe gunojaqo ràmpa. Ël avrićhutinimata sasas kerde bithamikane, ël famìlie 3anindoj nùma jekhe geseça maj anglal te aven avrićhite. Sa kadja, i kris phenel ke ël avrićhutinimata te na aven kerne kana si ivend, atunć kana i temperatùra xulŏl telal bi 10 Ćelsius gràdură. E khera thaj ël bută kaj kodola avrićhutine na astarde te lien len anθ-o limitisardo vaxt kaj sas len dino te kiden so sas len sasas paravde le buldozeroca. O than vestărdo sasas dino ki Ortodòkso Rumunikani Khangeri, kaj kamel te vazdel kothe jekh phak e Raśajaqo Fakultèta.

E famìlie sasas paruvde anθ-ël modulàre khera kaj n-aj len maj but de sar 4 mètrură śtarrigalne thaj anθ-e kaste e xïndală sine xulavde katar maj cïra de sar 17 3ene. Jekh anθar kadala modùle n-aj len elektrikanipen, ni jekh anθar e modùle n-aj les tato pani thaj laćhe śajmata te keres xamos. Maj but anθar e modùle si len mućegarură. Nùma 40 famìlie line khera, e membrură kodole 16 famìlie trebaindoj te paruven lenqo than khetanes kodolença kaj lias jekh modùlo, kadja kadaja buteder3enipen e 3ivimasqo thana sinindoj maj akćentuime. 3i akana, i situàcia kodolen kaj sas avrićhite ći sas rezolvisardi, e famìlie biliindoj e laćhe soćialno khera thaj biliindoj ni jekh kompensàcia anθar e bută kaj naśavdăs len. O avrićhinipen katar 2010 azbalde nasul e manuśen anθar i Koàstei ùlica kaj 3ivenas anθ-i jekh integrime komunitèta, kaj sas len bută thaj lenqe ćhave 3anas ki śkola. 3ivindoj anθ-o jekh magerdo than e forosqo, kate o akćèso ko butăko thana, ki śkole, ko sastipnasqo thana si but pharo, anθ-e traśarne kondìcie thaj absolùto biadekvàte, bibutăko ginipen, e śkolaqo mukhlipen thaj e ćororrimasqi barile sigoneca. Sathaj e avrićhite famìlie traden te organizien-pen anθ-o so dikhel pes o tatipen, kheresqe vazdimata, e ćhavenqe śkolaripen thaj o arakhlipen ko transpòrto pućhipen, saravela o avutnipen kadale manuśa, kaj lenqo 3ivimos sasas paravdo, si anθ-o traśanipen.

I situàcia e rromenqe famìlie avrićhite anθar i Koàstei ùlica n-aj nùma jekh, nić anθ-i Rumùnia, nić anθ-o mukhipen e Europàko. Sasas but situàcie kana e thanutne autotiteta paruvde bare vaś tikne grupură ćorre rromenqe anθar integrime thana anθ-o forosqo 3ivimos ko kadalesqo avririglin, azbalde nasul katar e toksiko maśkarutno thaj bi akćèso ko labărimata thaj servićură.
Ko 1 śovtonaj 2012, anθ-i Bari Bàja, 38 rroma familienqe anθar I Kràika pero sasas avrićhite thaj paruvde anθ-o ućokher gin 2 anθar o andralipen e soćietenqo CUPROM. Anθ-o nevo than (nasvali, bikerdi, bi adekvime kondìcie 3ivimasqo), 22 ćhave thaj 22 reste sasas toksikisarde palal so bukadăs jekhe substànçe arakhle anθ-e khera kaj sas len dine, trebutnindoj sastipnasqo griźisarimata. Anglal e avrićhutipen e rromenqe anθar I Kràika, o śerutno anθar I Bari Bàja, Kätälin Kerekeś, manglăs o vazdipen jekhe duvaresqo trujal e ućekhera anθ-e kaste, palal so von sasas mukhle katar e butikerne kaj kerde butǐ kothe ko phanlo kombinàto, paruvdăs pes ćorre rroma famìlie. O pharo ćorrimos kadalen manuśen sas garavdi, maj anglal anθar o duvaro, palal anθar o paruvdipen kadalenqo ko 3ivimasqo kondìcie thaj maj bimanuśikane, kodola kaj sine ringle avindoj inkalde anθar o dikhipen e « buteripenqe ».

Faktosθe ke e buteripen e rromenqe 3iven telal i lìmita e ćorrorimasqi anθ-I Rumùnia si len but kàuze. Jekh anθar kàuze dikhel pes ko paruvipen e soćialisto indùstrie, paruvipen anθar kaste mìja manuśa naśanile penqe butăko thana. E rroma, kaj sasas integrime anθ-i soćialno indùstrie, arakhle maj phares lenqo than anθ-e neve kondìcie, von avindoj maj tikne kismete po butăqo diz thaj reslindoj te avel len akćèso maj but ke bilaćhe butăko thana.

Aver kàuza konstituisarel lan ke, palal o paruvipen e reźimosqo anθar 1989, kheresqe fòndură sasas privatizime. Jekhe rigate, ël 3ene kaj naśavdesas penqe phuva anθ-o komunìste themutnimata vaxt sine xulajvde palem thaj, anθ-e aver rig, kodala kaj 3ivenas anθ-ël themesqo apartamèntură anθar soćialiste ućekhera sas len i śajnimata te kinen kadale apartamèntură. Sa kadja, o stàto inklistăs anθar e kheresqe vazdimata thaj anθar i kheresqe fòndură administràcia, mukhindoj than e « vesti » biphirkheresqe diza. Kodolen kaj ći sas len lòve te kinel o apartamènto anθ-e kaste 3ivdăs vaś kodola kaj 3ivdile anθ-ël nacionalizime biphirkhera mangle palem, biavindoj, sa kadja, nić jekh kismèta te avel len d-jekh kher anθ-ël neve kondìcie e biphirkheresqe diza aresle te 3iven biautoriziako anθ-e istorikane biphirkhera vaś anθ-e peravde ućekhera, katar resen te aven avrićhite, vaś te vazden penqe baràke ko riglin e foresqe, telal i lìmita e ćorrorimasqe, anθ-e komuniteta kaj n-aj len mìnime 3ivimasqo kondìcie thaj kaj si savaxt anθ-o traśalipen te aven, palem, avrićhite, anθ-o konteksto anθ-e kate e thana katar e riglin e forosqo sine barvalimata opre kaste te vazdel pes fìrme thanlina, xipermàketură thaj neve opralutne pera.

Fàkto ke but anθar kadala manuśa kaj 3iven telal I lìmita e ćorrorimasqe sine e rroma, si phanlo andralimasqo rasìsmo e nevoliberàlno sistèmo, kaj phandel i godǐ « rromenθar » maksimoca rimomestar, bimanuśipeca.

 

Referìnce:

Eniko Magjary Vincze, “Rampa de gunoi: spaţiul marginalităţii urbane avansate rasializate în România de azi”

Eniko Magjary Vincze, “Zidurile rasismului şi eliminarea ‘pungilor de sărăcie'”

TAKEN FROM THE CITY: A Report by the European Roma Rights Center

Comments are closed