Anθar i nevoliberàlno ćarmakhlipen

O kapitalìsmo baziel pes opro rasismo

I “ràsa” lav, anθ-o akanutno manaj e si jekh nevi konstrùkcia. Lesko inklipen avilo savaxt le kapitalimosqo desĕnca thaj le vaxteca kana ël Euròpaqo kolonizatoră giravdăs anθ-o kontàkto 3enipenca anθar aver kontinentură. Anglal o vaxt kana sasas bare geogràfiko arakhimata, i “rasa” lav ći sas les jekh uzalutno semnifikàcia (avindoj nùma jekh sinonìmo le “ćhand”, “tìpo”, “spèćie”). Jekh var vi3arelăça jekhe neve thana katar e Euròpaqo manuśa, “ràsa” astardilo te avel jekh nevi ideologìa dikhindoj ël bisaramata anθar e manuśa thaj jekh nevo ćhand te strukturisarel i soćieteta kaj ći maj sas anglal anθ-e manuśikani istòrja. I “rasaqo” godĭ sasas katar o anglipen kerdi te kerel thaj te motivisarel diviziunură thaj uklănă, anθ-o kontèksto nabades kapitalìmosqo, anθ-e kate ël vèsto soćietetură rodenas neve “arakhle” thana, vi3arde thaj kolonizime.

I fabrikàcia jekhe nevo tìpo kategoriaqo kaj te xulavel ël manuśa anθ-e “civilisarde” kadja “parne” thaj “primitivură” kadja “ći-parne”, si trebutno anθ-o kolonizaqo konteksto, anθ-e kate varesave 3enipen sasas eksplotisarde thaj kerde anθ-o jekh agoresqo ćhand themesqo sklavură. Kadaja ideologìa e “rasiaqo” sasas kerdi te motivisarel thaj te kerel manuśesqo sklavìa anθ-o vaxt kana e Euròpaqo vèsto soćieteta angalienas malavde godă e 3enunenqe xakaja thaj e manuśesqe xakaja, vestimasqe, demoktaciaqo, thamipenqe, phralipnasqe thaj barabaresqe. Korkoro drom kaj ël dasikane d-aśtienas te motivisaren i sklavìa sasas te peravel ël 3enipen anθar koloniaqe ko statùto de sar ći-manuśikane. Kadja, o manuśipen e 3enipenqe ći-parne sasas pućhavdi 3i ko agor e XIX śelaberśesqo.

“Rasaqo” godĭ n-aj lan nić jekh 3antrikani bàza. Genitikano manaj i “ràsa” n-aj anθ-I manuśikani spèćia thaj n-aj d’jekh prùva ke sasas d’jokhar. O konmanaj anθar ël buteder rodipnasqe manuśa anθar i evolucionisto biologìa umal, e antropologiàqo thaj aver disćipline si kodova ke ël bisarane rasialo sine birelevànto 3antrikanes ćhand, kadja vaxt 3i kana ël rasiale grupură n-aj genitikane bisarane thaj ći avena mapimata anθar kadaja. Palal e maj neve 3antrikane arakhimata, savorre manuśikane 3ivutre si len jekh khetani palutvipen – o jekhto manuśikano 3enipen kaj 3ivdăs anθ-I Àfrika akana opre-tele 60.000 berśa.

Portetovindoj I soćialno ćaćipen arakhli anθ-I savaxt bibarabaraqo sar arakhindoj anθ-I jekh naturàlno ćhand, biologiko thaj soral legìtimo, “rasaqo” ideologìa sasas thaj si labărni te kerŏl pes institùcie de sar I ekonomìa, o them, I famìlia, I religìa thaj edukaciaqo sistemură kaj kamen sa o bibarabar, e bićaći barvalipen, thaj e uśtăvipnasqo jekh paśal laθe rasiàlo grànice. O rasìsmo si jekh ideologiko praktika, lesqo spećifiko obièkto avindoj vazdino. Kadaja premìza andărel ke savo kaj n-aj, kadja I ràsa, biandel anθar bisarane pratike e 3enutnenqe, grupurenqe thaj themesqe thaj kerŏl, palal, jekh ćaćipen, jekh soćialno relacie thaj jekh fòrma krisinătar. Soral I “rasaqo” godĭ si jekh purani paramici, saravela kadava purani paramici gelel ko rasimosqo ćaćipen, rasismo opro kaste o kapitalismo baziel pes te d-śti te eksploatiel le manuśen thaj resùrse thaj rasismo kaj ël nevo-liberalno thema dośarel les ko ofićialno phenimata nivèlo tha’ inkaleles anθ-I praktika.

I zorimasqi koloniteta (colniality of power), jekh godĭ barărdi katar o Anibal Quijano kaś te sikavel ël zorărimasqe structure, kontròlo thaj xegemonă kaj si len e bàze anθ-e kolonianismo modernesqo vaxt tha’ kaj na limitiel pes ke kadaja istorikani vaxt vaś angledel te operiel anθ-o akanutno globisardo sundal, xulavel e 3enipenqi planète sar ke sunesqo godĭ “rasatar”, phenindoj ke varesave 3enipen si len trebuimata te aven “modernisarde” sar phenel e kapitalimosqo standarde. Praktike sar avela o kontrolo thaj e thanesqo paśalipen, butĭkeripenqo eksploatacia, o paruvipen e 3ivimasqo anθ-I màrfa, limitacia e 3enenqe phiravipen anθ-e sa kadja e kapitalimosqo phiravipen, bimolălipen thaj paśolipen jekhe prin3arimasqo tìpură sine garavde thaj motivisarde katar kadaja phenimasqe e “xastralimasqo” thaj “andralipnasqo” kodolen kaj sine kerde “primitivură”.

“E rromenqe problèma”

O deśiberś e rromenqe andralipen sasas ofićiàlo śirdilo ko 2 dujtonaj 2005 ki Sòfja. O deśiberś e rromenqe andralipen 2005-2015 si jekh maśkarthemutno proèkto anθ-e kaste si implikime organizacie sar Mondiàlo Bànka, Euròpaqo Konsìliu, I organizacia anθar sarbarripen thaj sombutĭpen anθ-I Euròpa, Open Society Institute thaj e Kidine Themutne sar vi e govèrno enăqe thema anθar I Ćentràlo thaj Disutni Euròpa thaj ONG-ură maśkarthemutne anθar e rromenqe xakaja. Anθ-o kontèksto e buxlărimasqo Unisardi Euròpaqo, patănile ke e rroma, sar jekh anθar e maj bari minoritèta anθar I Euròpa thaj anθ-o svako vaxt jekh anθar minoritèta jekhe akćeso maj ćorro ki edukàcia, sastipen thaj opro butăqo diz, trebul mapimata thaj politike kaj te laćharel e kondìcie thaj te barŏl I aktìvo partićipàcia ki soćialno 3ivipen, ekonòmiko, kulturàlo, thaj but aver.

O astaripen ko deśiberś e rromenqe andralipenn-aj ke savorre manuśa sine barabare tha’ lesqi premìza si tokma o bibarabaripen e manuśenqe (e rroma sine anθ-I kadaja lògika e “ga3e” kaj trebul andregele).

Sorso 3iven anθ-I Euròpa śelaberśende, e rroma trebul te aven dikhle sar kotor anθar I Euròpa. Von aćhile kathe berśença maj anglal te inklŏl kadaja selesqi godĭ thaj, kadja, d-aśtias te pućhas amen opro so bàza sine von dikhle sar vareso avreal, vareso so e sela trebul te andredel len. Anθ-o kadava manaj, andralipnasqo konćèpto fala paradoksàlo. Tha’ te lias anθ-I patĭv sar 3al I zor vi ko so nivèlo si I koloniteta inkerdi anθ-o kapitalismo, kam dikhasa ke n-aj anθar jekhe paradokso.

Te d-aśti xatăras I lògika e andralipnasqe, trebul te boldas amen ko maśkar e kapitaliste eksploatàcia, ki kolonisardi istòria e Europaqo thaj ko sklavagismo kaj sasas kerdo resaça kapitalimosqo 3anglipen thaj anθ-o labăripen e parne evuropenqe, anθar kodoja ke kadala mekanismură definisarel ïnke e manuśikane relàcie. Śelaberśendar, I koloniàlo istòria sasas thaj sas normime kerdipnasqe fòrme e evuropaqo prin3arimos (sar avela e lila, universitàro kùrsură, enciklopeìa, àrtaqo bută, thaj but aver). O kolonianismo si banalime (thaj kadja motivisardo) sinindoj sikavdo sar modernizacia e amboldine thana, sar sinindoj kinbikin sungală patrina, geografike arakhimata, dasikane mìsia, phirimata artisturenqe anθar o rătutni anθ-o trinto sundal te arakhena lenqo inspiràcia thaj but aver thaj n ate avel eksploatacia pherdi dukh, mudaripen, sklavia thaj avrixulaja anθ-o anav e gelimnasqo thai evuropaqo modernizacia. — Ivana Marjanović, “Contention of antiromaism as a part of the process of decoloniality of Europe” (“I kontestacia aglalrromanipen sar kotor anθar o proćèso bikolonizaqo e Evuropaqi”)

Sa e Deśiberśa e Rromenqe Andralipen, sa anθ-I Euròpa, e rroma angledel te aven jekh anθar e maj ćororre minoriteta anθar I Euròpa, jekhe tikneder àkćèso ki edukacia thaj ko butĭpen, anθ-e kondicie kaj keren ka lenqo suno 3ivimosqo te avel tikneder anglal e ga3e, anθ-e kondicie kaj kerel len te na maj phenen kon si. Butipen anθar e rroma angledel te 3iven anθ-e imprivizime khera savaxtutneça traś te na aven ćhute avri katar e autoriteta vaś jagarne katar ekstremiste grupură. Anθ-e bisarane thana katar jekhe thema anθar o Deśiberśa e Rromenqe Andralipen (vi e Rumuniaqo) vazdine pes zìdură trujal e rromenqe komuniteta vaś rroma famìlie sasas ćhite avri anθ-e bithamikane kondicie (anθ-o ivend, bi te del len basando vaxt te kiden penqe bută thaj but aver) thaj sasas paruvde lenqo than paśal e xïva gunojaθar thaj toksike mukhipen thana. E rroma, kaj sine UE themutne, si pokinde katar e governură jekhe “Rătutnă” thema (Germànja, Frànça) kaś te boldel pes pale anθ-e thema kaj geletar. E rroma ćhace angleden te avena segregisarde anθ-e śkole anθ-e kaste I kaliteta e sikavimosqo si tikneder. E rroma 3uvlă angleden te aven butivar diskrimime thaj lenqo biandinipen si ïnke dikhli sar “traśarni”. E rasiste phenimata sine maj but akanutne anθ-o pùbliko than, zorărde vi katar e lovenqo krìza kaj si lan trebuipen śirdilipnasqo anθar I traś thaj o bisarbarripen e ga3enqe, e rroma angleden te aven butivar portretizime anθ-e pùblike phenimata sar avela kotor anθar jekh “pharavdi” thaj “primitive” kultùra thaj but aver.
O Deśiberśa e Rromenqe Andralipen ander e thema neve andrarde anθ-I Unisardi Euròpaqi vaś kaj si te aven ćhute, thema kaj lenqo rroma, sine ćororre trebul te aven kontrolime thaj normalizime. Jekh varesavo laćharipen e situaciaqo le rromenqe anθ-e kadala thema kamelas pes jekh maj laćhi eksploatacia lenqi butăqo thaj vi jekh maj eficiènto kontrolo e phirutnipenqo.
Palal e nevoliberalno phenimata e andralipnasqe, ververipenqe thaj demokraciaqe sine anθ-e sa kodoja lògika kaj phenel ke o barvalipen trebul te avel inkerdi varesave kategorie manuśenθar anθ-I jekh anglidel marginalizacia. O paruvipen e uklănăke bićaće kaj anavel le rromen sar avindoj “primitivură” vaś “telal-manuśikane” ći d-aśtiel te kerel pes anθ-o kàdro sa kadajaqo kapitalisto lògika kaj si kodoja kaj, anθ-o sa kodo vaxt ipokrime mapimatenca “andralimastar”, kerel thaj inkerel kadala uklănă.

 

 

Anθ-o vaxt jekhe ćaso dikhipnasqo edukacia, ko jekh opralutno licèo anθar I Timiśoàra, anθ-o vaxt jekhe phenimata palal e rroma diskriminacia:
– Tha’ von si aversar…sosθar na del pes jekh them nùma lenqo, sar dinăs pes le 3utnen…
– Vaś maj śukar jekh nisi!

Referìnce:

Manuela Bojadžijev, “Does Contemporary Capitalism Need Racism?”, eipcp.net, 2006

Ivana Marjanović, “Contention of antiromaism as a part of the process of decoloniality of Europe”, www.reartikulacija.org/?p=647

Marina Gržinić- “De-linking Epistemology from Capital and Pluri-versatility. A Conversation with Walter Mignolo,” part 1 in Reartikulacija nr 4/ 2008, reartikulacija.org

Comments are closed