Anθar reprodukciàqo kontròlo

Äl biandipnasqe tendìnce

Anθ-o trintonaj 2012, anθ-o jekh projèkto te kerŏl pes jekh normativo àkto kerdo katar duj mèmbrură anθar Liberàlo Demokràto Partìda, aźutipnaça e dasikane asoćiàcie anθar famìlie katar i Rumùnja, phenelas ke ël 3uvlă kaj kamena te keren jekh avòrto te aven dutisarde te nakhen anθar “konsilièră krìzaqe”. Kadaja konsilièră kamelas ke kadala te dikhen vìdeo imàgine sastipnaça proćedùra, sathaj i pràktika mamujavel e nasvalesqe krisa (kaj phenel ke le nasvales n-aj les o xakaj te na 3anel ël xurdimasqe proćedùra anθar kaste trebul te nakhŏl). Sa kadja, i konsilièră kam phenelas vi e rodipnasqe kàuze kaj determinisarel e 3uvlăn te kamen te kerel jekh ćhindipnasqe pharipen, jekh dikhipen e pharimasqo anθar i ekografìa thaj o dinipen jekhe registràko fotografìa vaś video, phenindoj ël bibaxta kaj nakhela thaj e alosarimata palal biandimnasqe kana le 3uvlăn n-aj len love te barŏl jekh ćhavo.
Sar phenelas jekh 3anavdo katar i lilesqo konferìnça anθar kadava projèkto krisaqo, ël kamle sasas griźisarde katar “ o pharajmos e familiaqo vaś o lokheripen e àvortosqo” anθ-o kontèsto jekhe “ demogràfiko dïlgo ivend, anθar kaste n-aśti inklŏl pes desar anθar biandipnasqe polìtike vaś anθar e udaresqo putăripen ko jekh baro avrutnipen”.
Kadava krisaqo projèkto (kaj ći sasas votisardo) kidel biandipnasqe kamlimata lenqe zorărde rasiste akćentură thaj ksenofòbe (“e udaresqo puteripen ko jekh baro avrutnipen”) tendìnce kaj sine buteder maj dikhle anθ-o pùbliko than anθ-ël palutne berśa. Palal i bibaxtali eksperiènca e politikane kamlimasqe biandipen le Nikolàe Ćeauśesku, falas ke e bimukhlimasqo pućhipen vaś o ćhindipen e 3uvlenqe xakaja, ko avòrto ći maj d-aśtiel last e avel thodi. Tha’ ël selimasqe thaj rasiste tendìnce inkerde vi katar i khangeri vi katar o śeliberśutno statùto kamena i normalizàcia e biandipnasqe, normalizàcia anθar kaste ël “parne” 3uvlă sine dośală te n-avena len ćhave, anθ-o vaxt kana e 3uvlenqe rroma biandinipen si dikhli sar traśarni. Savaxt, o 3uvlăqo kòrpo si o trujalipen anθar kaste o them reglementisarel o biandinipen, ćhutindoj kadava resaça maj but soćialne institùcie, sar avela i famìlia, śkola, khangeri, sastipnasqe institùcie. Sar resipen kadale khetanipen institùcienqe ël 3uvlenqe kòrpo si nakhlo anθ-o jekh instrument jekhe maj uće fòrură, sar avela o Devel vaś|thaj o sel, fòrură kaj ël 3uvlă trebul te peraven lenqo xakaj te krisinărel opro lenqo kòrpură.
Sathaj, anθ-I lògika e biandipnasqe phenimata, le 3uvlăn ći maj si len o xakaj te krisinărel anθ-o so dikhel pes lenqo kòrpo, sar avela ël kondìcie anθ-e kaste ël 3uvlă alosaren te avena vaś na daja ći sine anθ-e phenimata. Äl nasul kondìcie anθar e themesqo dajaqo than kaj bianden, o ćhand de sar sine organisarde o fòros jekhe nanaipença barodikhimata anglal ël trebaimata le dajenqe tikne ćhavença, zalaga thana anθar ël kreśe thaj anθar angliśkole, e phiravimata le butĭkerne anglal ël 3uvlă kaj kamena te avena daja (kaj butivar naśaven lenqi butĭ palal so bolden pen anθar biandipnasqo vestipen), ël patriarxàlo relacie anθar buteder famìlie, anθ-e kaste savorre bută griźisaripenqe sine nùma godorvalipen le 3uvlenqe, ël lòvenqo pharimata kaj trebul te barăres jekhe ćhaves anθar buteripen e śelenqe, ël nevoliberàlno zorărimata te laćharen i familiaqo thaj butăripnasqo 3ivimos, thaj bur aver, savorre kadala sine ignorisarde anθ-e phenimata kaj mudarnavel o avòrto.

I “traśarni” reprodùkcia e rromnă
Anθ-o jekhtonaj 2013, jekh grùpo ćaćutni ekstrèma anavdo Penqekorkore Selane anθar i Timiśòara phende opro lenqo website ke kam dena sarkone rroma 3uvlăn anθar o Banàto trin milionură sùma, kaj sikaven ke kerdăs te na maj avela lan ćhave.
O tostipen kadavesqo phenimos n-aj nevo. i imàginea maj zorali anθ-o pùbliko anθar so dikhel pes ël rroma 3uvlă si i imàginea kaj bolden len anθ-o lenqo ròlo te keren ćhave, jekh reprodùkcia kaj si anavdi sar “traśarni”. i rroma 3uvli savaxt khamni, kaj biandel bidukhença, bigriźisardi daj, kaj kerel ćhave nùma te liel lenqe alokàcie vaś te eksplotisaren len, o Oinstrumento kaj kerŏl te barŏl demogràfiko jekhe telărni thaj traśarni 3enipen, savorre kadala imagine sine kuśle anθ-o pùbliko umal thaj arakhle penqe jekh palal avrăte thaj dudali imagine anθ-o phenimos e gruposqo ćaćutni ekstrèma de maj opral.
Anθ-e phenimata rasiste thaj ksenofòbe ël kòrpură thaj o fertilipen e 3uvlenqe sas les savaxt
jekh vastno ròlo, o zorăripen e 3uvlenqe kaj lenqe śajnipen te keren avre manuśikane 3ivutre den len butivar i bàza kaj butikeren e rasiste praktike kontrolestar le 3enipenqe.
Anθ-o vaxt kana ël “parne” 3uvlă anθar i maśkarutni klàca sine butivar potrisarde anθ-ël pùbliko phenimata avindoj “bigriźisarde” anθar kodoja ke durărel o vaxt kana te avel lan ćhave vaś anθar kodoja ke mukhel i maternitèta anθ-o than e butăqo kàriera, ël rroma 3uvlă sine dośale tòkma ke keren ćhave. Äl rroma 3uvlă sine butivar sikavde sar “ primitive”, kaj paśe katar i natùra, de sar i “civilizàcia” e ga3enqe kùltura thaj anθar kadavo “primitivismo” resipiel vi o alosaripen jekhe anθar kadala te aven len but ćhave. Anθ-o kodo rasisto godăvipen sine ignorisarde ël kàuze kaj gelen ko keripen jekhe bare famìlie, sar avela i etnìa kodolesqe. Butivar o ćorrimos, o biprin3aripen anθar so dikhel pes ël metòde kontraćeptìve, ël patriarxàlo relacie anθar i famìlia gelel ko keripen maj buten ćhave. Anθ-e aver rig, o dudalo alosaripen te avel lenqe jekh bari famìlia si but phendi kana avel kaθar jekh “parni” 3uvli thaj “I naturipen” kadaja alosaripen si śundi, tha’ sa kadaja krisin kaθar i rroma 3uvli (vi te avel lan jekh ekonòmiko statùto kaj mukhel lan te barărel sar trebul jekh ćhavo) sine kuśli thaj laqo “naturipen” si sikavdi sar “primitive”. O purano paramici ke, ël rroma kam avena buteder 3enipenqe anθar i Euròpa kerel kotor anθar kadaja rasisto logìka.
Ïnke anθar ’70 berśa, ël rroma 3uvlă sine sterilizime zorăça anθ-e thema sar Ćexoslovaćia, Ungàrja, Suèdja, Norvègja. Neve kàzură (kaj sas palal ’90 berśa) sine kerde pùbliko anθ-e Ćexja.
Äl sterilizimata sasas butivar bi o kamplipen e 3uvlăqo kaj sas sterilizime, i sterilizàcia sine kerindoj bi te 3anel kadaja, vaś butivar e 3uvlenqe liindoj lenqo akòrdo kana sasas anθ-ël dukha, vaś cïra maj anglal te biandel, kana o traś thaj i dukh ći mukhenas lent e lien jekh ćaći kris. Sasas, sa kadja, kàzură kana ël 3uvlă sasas bi3anle anθ-o so dikhel pes ël palutne rìskură kaj keren len i sterilizàcia, sinindoj paćavde, anθ-o paruvipen, sar jekh nevi drez thol lenqo 3ivimos anθ-o traśalipen, kàzură kana ël 3uvlă sas paćavde anθar traśa ke liel pes lenqo soćiàlo aźutipen ten a dena lenqo akòrdo anθar i sterilizàcia thaj kàzură anθ-e kaste rasiste dudale motive sasas phende katar e sastipnasqo 3enutne atunć kana i 3uvli sasas sterilizime. Varekana, ël 3uvlă kaj telexramosardăs te avena sterilizime nić na 3anle so lil telexramosaren, avrevaxt, le 3uvlă kaj sas len maj but ćhave, sasas traśarde ke avena dośale ke n-aj śajne te griźien len thaj avena line katar o them.
I sterilizàcia le rroma 3uvlenqe si jekh anθar maj tostorni fòrma e rasismosqo kontròlo institulisardo opro e 3uvlenqo kòrpo. i buteripen e 3enipenqe si anavdi anθ-e kadala praktike avindoj kadja “traśarni”, “pelavdi” de sar trebul te les pes mapimata ten a maj bianden rroma ćhave, vaś kadala mapimata te poxtonŏl pes anθ-e àkcie kaj dukhal maj but le 3uvlen.

 

Jekh vakăripen aśundi bi te kamel opro drom:
– Si bezex o avòrto, baro bezex, anθar kodoja ke ël ćhave aven katar o Devel.
– Tha’ e ćhave le rromenqe?
– Kodola aven katar o Beng!

Referìnce:

Eniko Vincze, “Criminalizarea avortului şi lipsa justiţiei reproductive”

Carmen Gheorghe/h.arta, “Priveste-ma asa cum sunt. Cuvinte si imagini ale femeilor rome/Dikh man kada sar sem. Lava aj dikimata le rromnenqe/ see me as i am. Words and images of Roma women”
seemeasiam.wordpress.com

Comments are closed