Giravipen

K-o anglal e berśesqo 2013, anθ-i Timiśoara, i situaçia jekhe istorikani biphirkheresqe anθar o fòros, Muehle kher, biphirkher kaj sa 3i akana jekhe rroma familiaqo thaj sinindoj anθ-e jekh spidelmutni pharajmos sasas but 3anli anθ-I pùbliko 3ivimos e forosqo. Inkliste but artikulură andi themutni deśutno lil, kerdăs pes jekh manglimos anglal ko bipihirkheresqo, kerdăs pes jekh kidipnasqo patrin ko kulturaqo ministèri anθ-e kate mangel pest e Na maj ovel śerales le biphirkheresqe, thaj but aver.

O Muehle kher sasas jekhe luludĕnqo manuś anθar o impèri austro- ungàro. Laqo akanutne śerale lias o ućhar e biphirkheresqo kana sas o ivend, kamindoj te mukhel lan te perel, anθar kodoja ke o phuv si but maj kuć de sar o biphirkher. Nùma i situaçia e Muehle Kheresqo thaj nić o phiripen e śeralenqe n-aj korkore, tha’ kadava kazo kerdăs but baśipnata, anθ-o vaxt ke aver biphirkheresqe jekhe istorikani semnifikàcia perel mujndos or si peravde te kerel than avre vazdimata maj kuć. Äl marimata mangipen inkliste anθar o Muehle Kher kàzo si len telal bi te dikhes jekh rasìsmo, kidindoj but stereotipikane phirajmata anθar so dikhen le rroma sar “ćora”, “bimanuśisarde”, bidigane anθar i austro-ungàro istòria e forosqo. Jekh komentàro ćito jekhe soćialno drakh-lin anθar o kontèxto Muehle Kher situàcia Kaj anavdenas le rroma “manuśa bi istòria”. Kadava komentàro dudarel o ćhand de sar dikhen pen le rromenqe si kerdi anθ-o pùbliko than, jekh dikhipen kerdi anθar bistermata thaj xoxajmata, anθar o thulipen e prasavdăqo jekhe detaja, , anθar exotizàçia thaj khosipen. Śeliberśa anθ-e kate ël rroma 3ivile paśe kaθar ël ga3e si khosde, si khosdi i istòria anθ-e kate von sas ròbură le ga3e śeralenqe thaj le ortodoxoja khangeră, anθ-e kate von sas torturisarde thaj mudarde anθ-o vaxt ko Samudaripen, anθ-e kate von sas “intègrime”, tha’ inkerindoj savaxt o marginalo statùto anθ-o komunìsmo vaxt, anθ-e kaste dikhlăs pes butivar ćite avri anθar lenqe khera, aćhile bi o śajpen te keren butĭ, bi o śajpen te bićhalen lenqe ćhave k-I śkola anθ-o tranziciaqo vaxt thaj 3i akana. E rromenqe kultùra si porăli sar jekh “uslardi” kultùra, exotizime sar ka avel jekh primitive “ćaćutnipen”. i 3uvlenqe thaj e murśikanenqe rroma istòria kaj d-aśti te nakhen o sistematiko rasìsmo barang thaj te keren pen aśunde sine porălde sar kana si korkore, godăver thaj kamlever sar xanivarutnes misalăqe maj arakhes, dikhle sar jekh sikajmos anθ-o aźutipen ko ućhipnasqo butĭkăripen, anθ-o aźutipen e neoliberàlo phenimata kaj vakăren ke sarkon d-aśti te aresel , sar avela e ekonòmiko thaj soćialno kondìcie anθar kaj avel, thaj, palal, kodola kaj n-aśti si nùma lenqo doś. O stereotipikano dikhipen le rromenqe anθ-o pùbliko umal, o dikhipen kaj dukhal anθ-o e maj vorto ćhand e 3uvlenqe 3ivimos thaj e rromenqe, si palal katar kodola khosimata.

Kon determinisarel so biphirkher si maj vastno thaj so d-aśti te avel kotor anθar o barvalipen thaj i istòria kolenqe biphirkheresqe śaj te oven bisterde (anθ-o kontesto kate ël biphirkhera anθar o industrialno barvalipen e forosqo si peravde)?

Sar d-aśti te avel pućhavdi o legìtimo barvalipen sar jekh dikhvalin took e istoriqe e klasenqe śerale, kodolen barvale? Kon xramosarel i istòria? Kas si kontròlo opre pesqo reprezentàcia anθar pùbliko umal? Sode monumèntură kaj te dikhen le rroma e si anθ-o pùbliko than anθar i Rumunia? Sode personalitètură rroma e si anθ-e śkolaqo pustika? Sar si reprezintime ël rroma anθ-e mass-mèdia anθ-ël po but kàzură? Sar inkliste kadalA anθ-I literature thaj àrta vaxtesqo drom? Kala si ël śajmata te subminien o ćhand anθ-e kaste si ël 3uvlă thaj ël murśa rroma kaj 3iven lenqi 3ivimos, generàcia palal generàcia, avindoj tratisarde sar “o ga3o” traśarno thaj biprin3aripno, sar avela jakh “sel bi istòriaqo”?

—————————–

I sèria patrinăqo kaj kerel kadaja brośùra sar kerdi resaça te labărel anθ-e licèură sar jekh kheresqi butĭ anθar phenimata palal e 3uvlenqe thaj murśenqe rroma dikhaipen anθar pùbliko umal, nòcie line po butivar sar kerde, nòcie sar o ćaćipen e istoriaqo sar jekh korkori thaj unilatèralo sel.

Jekha anθar i motivàcia anθar o keripen kadale materiàlură (palal i prinćipalo motivàcia kaj si anθar e rasiste phenimata anθ-o pùbliko umal) keren len i esperièca jekhe anθar amenθar sar siklărnă anθar dikhipnasqo edukàcia anθ-e varesode śkole thaj licèură anθar i Timiśoàra. Anθ-e śkole kaj siklŏvas, jekhe anθar lenθe si prin3arde licèură anθar o maśkar e forosqo, avre sine śkole anθ-I phari situàcia, anθar ćore pere, arakhas siklŏvnen kaj si len soćialno thaj ekonòmiko situàcia but ververutne, kodobor “parne” siklŏvne, kodobor vi rroma siklŏvne. i materia so ame siklŏvas kadalen siklŏvnen, dikhipnasqo edukàcia, śaj, sar kamel i śkolaqo progràma te aźutiel e siklŏvnen te barŏn penqi estètiko xaćaverimata anθ-o jekh interkulturàlno kontèsto thaj te barŏn penqi kerdimata kaj si te labăren lan anθ-e ververutne umala kaj si te butĭkeren sar resto. Kana asterdilem te butĭkeras anθ-e kadala śkole, kamasas te arakhas śajmata te trujaras o neoliberalno phenimata le interkulturalqo thaj kerdimata, anθ-o paruvipen, te labăras i àrta (thaj amari esperiènça sar phirne) sar jekh ćhand te dudaras e mamujmata thaj te zumavas te prevençias ël bibarabaripen kontestuenqe anθ-e kaste 3ivas. Kamasas (thaj kamas vi avutnes) te arakhas ćhanda te barăras anθ-el siklŏvne o śajnipen te keren penqi pućhimata, o śajnipen te arakhas neve ćhanda te keren pućhimata.

Kana butĭkeras le siklŏvnença kala kaj ći si ćore, i àrta d-aśti te avel jekh labărno instrumento, thaj anθar late phenindoj ćaćimastar anθar amaro truj, sathaj ame 3anas ke si phares te arakhes strategia thaj ćhanda te dudares konćèptură thaj te sikaven phiravimata thaj sikavimata kaj te marel o generàlno rasìsmo, o kreśtìno formalism thaj i kovli politika kaj truja len amen. Save si e ćhanda te vakăres e restećhaven anθar i maśkarutni klàça anθar e traśa le konsumerimosqo anθar jekh kontèsto kaj phenen lenqe saro vaxt ke sine definime anθar so si len? Sar d-aśti te vakăras palal o generàlno rasìsmo kana ame savorre 3ivas anθ-o jekh klimàte anθ-e kate o rasìsmo (buteder or cikneder garavdo palal nange fòrme “e toleranciaqo” thaj “ververimasqo”) si i nòrma? Sathaj kadala pharimata si savaxt akanutne, sathaj si vastno thaj labărno te vakăras kadale anθ-o jekh sistèmo kaj si les trebaipen sar nesave kategorie manuśenqe te aven inkerde anθ-e jekh ringărni kondìcie, bi sunesqo.
Tha’ atunći kana vakăras kodolen kaj si anθ-I sa kodoja ringărni pozìçia, le ćhavorren thaj le ternen kaj 3iven anθ-I jekh phari ćorripen, marimata thaj bi sunenqo, trebul te arakhas mamuj amare godimata palal o ćhand de sar si śajutno te dumaves anθar e pharimata le rasimosqo anθar i amari ućarni pozìçia. Sar d-aśti te barăres jekh laćho thaj patĭvalo butĭkărno ćhand le siklŏvnença kaj varvar 3iven anθ- o jekh baro ćorripen? Ël siklŏvne rroma kaj lenqe dada si spelelime ćorrimatar te butĭkeren anθ-e aver thema, ćhave kaj varvar naśaven śkolaqo berśa anθar kodoja ke si zorărde te beśen lenqe dadença anθ-e aver thema, kaj si telărde diskriminaciaqo anθ-ël savorre 3ivimasqo dikhimata. Sar keres ko andral rasìsmo jekhe anθar lenθe? Sunesθe anθar lenqo konsumerismo, po but maj xor kadja ël kamlimata bută sine savaxt biazbarde? Jekhe xolăça thaj jekhe marimaça kaj dikhvalinen thaj sine parvarde sistematiqo marimasθar kaj sine inkerde savaxt? Ko lenqo bimotivàciaqo thaj bisunenqo? Sar keras ko amare godimata anθar i efićiènça artăqo anθ-I barăripnasqo edukàçia, godimata kaj barărdăm len anθar amari ućhipni pozìcia de sar “parne”, kaj sas amen opralutnes edukàçia, te avel amen jekh ekonòmiko situàcie maj buteder or maj cikneder maj laćhi, thaj but aver?

Prin3arindoj kadalen ćhaven dikhlem pala ke anθ-o than e vorto esperìençe, anθ-o than jekhe anglutni kidipen ko realipen kaj buteder si maj phari, bidudali, xolăli, i àrta thaj i teòria kerŏn nùma jekh penqe metaforenqe drakh-lin. Patăs ke trebul te xatăras kadaja, te xatăras amare lìmite anθ-e so dikhel pes e śajmata barăripnasqe edùkacia kaj labărel i àrta sar jekh instrumènto, thaj te 3as kotar.

Comments are closed