Sostar kerdem kadava azutipnasqo “instrumenturja gono”?

Sine abă but resùrse telal sikavnenqe fòrma vaś materialură kolekcie thaj edukaciaqo materialură kerde te aźutiel anθ-e prin3aripnaqe iniciàtiva thaj akcie anglal I diskriminacia (buteder andar lenθe d-aśti te arakhes len vi anθ-I resùrse sèkcia). Atunć sosqe kerdem ame kadaja kolèkcia thaj kadava site?

Anglal-xolălipen edukàcia thaj selikani edukàcia

“Äl labne e śerutnesqe ći peravena d’jokhar e śerutnesqo kher.” (Audre Lorde)

Jekh klidin-prinćìpio anθ-o keripen thaj selekciavipen e materialurenqe anθar kadava “labnesqo gono”si o labăripen jekhe anglal- xolălipen kàdro opre bàza jekhe strukturalno thaj istorikano azbalipen. Anθ-I Evuropa, but anθar I formàlo edukàcia thaj vi kodoja ći –formàlo dikhindoj ël diferènce anθar ël manuśa, I diskriminàcia thaj ël anglopaćamata thon akćento opro 3eno. Kadaja edukàcia kamel te dikhel phiravimos thaj 3enenqe phiravipen, Resaca te aźutiel amen te xatăras e diferènce anθar amenθe thaj te siklăs maj but anθar avrenqe experience thaj kultùra. Tha’ phurdel, sa kado vaxt te ignorisarel vaj te tiknărel e zorărimasqe sistèmură thaj e istorikane perspective opro dïlgo vaxt.

Misalăqe, kodole kaj butĭkeren anθar ël manuśenqe xakaja d-aśti te arakhen but godărde zumavimata kadja te resel te aźutiel e ternen te d-aśti te inkeren k-ël manuśa kaj sine zorărde te naśen anθar lenqo them anθar marimata thaj natural bibaxt. Si but maj phares te arakhes materialură kaj roden soćialno thaj ekonòmiko fàktură but maj phare, sar avela ël kolonianiste (neve-kolonianiste) sistèmură anθar ćirala thaj akanutnipen vaxt kaj beśen ke bàza e trebaimata le manuśenqe te naśen anθ-e aver thema.

Kadaja azbalipen labărel pes anθ-e godĭ ke d-aśti te paruvas e phiravimata thaj e manuśenqe phiravimos, atunć e organizàcie, e institùcie thaj I soćieteta kam paruvela pes sa ko than lenqo. O azbalipen ignorisarel ke ël institùcie e si maj but de sar jekh sùma kotorenqe 3enutne somdasne.

Anθ-e aver rig, I edukàcia anglal-xolălipen thaj vi selenqe edukàcia dikhen ël 3ene sar kotor anθar maj buxle sistemură, influencime katar amare kontèstură.

Kadala edukaciaqo modèle butĭkeren e godăca ke d-aśtias te paruvas ël institùcie, kultùra thaj aver zorărimasqe sistemură nùma anθar kidipen thaj kolektìvo àkcia. Klàro, ël phiravimata thaj e 3enenqe phiravimata trebul te paruvel pes, tha’ ël manuśa si e istoriaqi prodùsură, darinde anθ-o ekonòmiko sistèmo thaj avre sistemură so kerel amen bibarabara anθ-o so dikhel pes o azbalipen ko zorăripen, legitimitèta thaj resùrse. Misalăqe, n-aśti te xatăras o barăripen thaj I thovdi reprodùkcia e rasiàlo xoli bi te xatăras thaj te maras anglal e kapitalimosqo thaj koloniamosqo dinamiqe. O res, soral, sit e das le manuśenqe aćarutne I kismet te paruven vareso butĭkerindoj khetanes.

Varesode klidin-somdasne e selikani edukàcia e si:
Te xatărel pes ke o sikavimos astarel pes soça si vastno anθ-o 3ivipen e kotorliipenqe;
Te xatărel ke o sikavimos si jekh proćèso kaj anavel thaj phenel o zorărimasqe barăripen vi anθ-o sundal vi anθ-o kolektìvo grùpo;
Te xatărel ke o prinćipàlo res e selăqo edukàcia e sit e kerel jekh pozitìvo soćiàlno paruvipen.

“I edukàcia vaś 3al sar jekh instrumento kaj d-aśti te labăras les te lokharas e ternimasqe generàçia andralipen anθ-I godĭ e akanutno sistèmo thaj gelel ko ćaćipen, vaś kerŏl jekh pràktika e vestimasqe, kadja ël maśkarne anθar kaste ël murśa thaj ël 3uvlă traden o ćaćipen anθ-e jekh kritikano ćhand thaj kerdipnasqo thaj arakhel sar te len kotor anθ-o lenqo sundalăqo transformàçia.” (Pàulo freire, Pedagogia e Xolălimasqi)
Ame patăs ke o tradiciàlno ròlo e edukaciaqo sistèmo te aźutiel anθ-o bibarabaresqo keripen (sar avela kodoja rasiàlo, ling, sexualo thaj opre bàza e ekonomiaqi klàça) trebul prin3ardi thaj thodi telal pućhimata.
Misalăqe, o impàkto e segregaciaqo anθar e śkoleopro anglal-rromanipen.

Miśtimata thaj zorărimata

O labăripen jekhe anglal-xolipen kàdro n-aj nùma o prin3aripen thaj o thovdipen telal pućhipen le xolăqi sistèmură kaj thon le manuśen anθ-o bimiśtimata, tha’ sa kadja o azbalipen e zorărimasqe thaj miśtimata kaj si amen, kaj aźutiel ko zorăripen kadale sistèmură.
Kadala miśtimata aćaral e si bidikhoverde kodolen kaj si len anθar kodoja kea me ći sam sikle te dikhas len, thaj sar avela von den niśte mandina de sar kodolen kaj n-aj len. Anθar o prin3aripen e miśtimenqe thaj o vakăripen zorărimasqe nivèlură, amaro res n-aj te keras le manuśen te xatăren pen dośale tha’ maj sigo te len penqo responsabilitèto anθar strukturalno bibarabarenqe.

Xolălimasqe truśalipen thaj miśtipenqe

“Na n-aj d’jekh maripen geli opro jekh kheresqi butĭ”. (Audre Lorde)
Äl ververutne soćialne kategorie (sar avela o ling, I ràsa, etnićipen, ekonòmiko klàsa, d-aśtaripen, berśipen thaj sexualiteta) truśarel pest e kerel spećifice fòrme xolimasqe thaj miśtimata. Kadaja godĭ, prin3ardi vi telal o anav “truśalipen” phenel ken a resel te dikhes nùma jekh identitàro kategorie (sar avela o ràsa vaś o ling) vaś te phenes ke buteder identitàre kategorie e si nùma jekh “sùma komponentură kotora”. Misalăqe, varekon kaj si rrom thaj vi 3uvli thaj labărel jekh trujalo skamin anθ-o sa vaxt so si o sèxo vaś, pesqo rasializipen thaj e nasvalimasqo statùto, n-aj aver bută. Ame patăs ke te zumavas ćaćimos te xatăras thaj te paruvas ël xolimasqe sistème, trebul te somgodăras thaj te rodas o ćhand kaj bisarane dikhimata e amare identurenqe mikhel amen te 3anas sar manuśa thaj dukhal amen ël experience thaj ël kismete.

ECE kontèsto thaj anglal-rromanipen

Sine but lila, website-ură, materiàlură thaj resùrse kaj sikaven savorre godă kaj ame nakhavdeam len anθ-o lilorro maj opral. Sar avela, maj but anθar lenθe dikhel ko istorikane thaj politikane kontèstură anθar I Nòrdo Amèrika thaj jekhe anθar o sùdo e Amerikako thaj Afrika, anθar kodoja ke anθ-e kadala thana sasas kerde thaj barărde maj but kodola godĭmata. Maj but, but anθar materiàlură si nùma anθ-I anglikani ćhib, vaś cikneder ćhiba.

Kana kerdem kadala materialurenqe kòlekcie, kamasas te rodas o ćhand de sar kadala godĭmata d-aśti te raportiel pes ko Maśkar themutni Evropa thaj anθar Esto (vèće Bulgàrja, Ungàrja thaj Rumùnja) thaj te adaptisare len kothe kaj trebaimata. Anθ-o jekhto var, kadaja butĭ mandavdăs o amboldipen e materialurenqe anθ-e ćhiba bulgàro, magiàro thaj rumunikanes – anθar kodoja ke kamlem te keras len lokharde jekhe maj bari śunipen. Savorre materialură klàro ke si anθ-I anglikani ćhib, soral sunaras kea vela kerde vi aver adaptàçia thaj amboldimata palal kadala kontèstură. Patănilem, ke amaro khinipen te keras niśte materialură kaj sine ćaće e rromenqe thaj aver kotor lenqo interèso, kamel pes vi o amboldipen ani rromani ćhib sar kotor anθar kadaja kolèkçia, paśe k-ël amboldimata ani anglikani ćhib thaj aver ofićiàlno ćhiba themenqe kaj konćentrias amen.

Kadava phiripennkamleas jekh dikhipen mai laćhes opral o ćhand anθ-e kaste I istòrja, kultùra thaj polìtika influincisardeas ël identitèta thaj ël akanutne experience anθ-o kadava thanesθe e sundalesqe. Dudales, ël situàcie sine bisarane svakone them dikhle (dudales andral svakone themesqe), tha’ sine vi babadera.
Anθar kadala, o dikhipen e diskriminaciaqo, uśtăvipenqo thaj bićaćipnasqo kaj marel pes ël rroma e si majautni. Äl xatărimata angla-rroma (anglal-ciganski vaś rromafobja) sine but śunde anθ-o kadavo than tha’ vi anθ-I savi Evropa. Savorende, ël rroma 3ene thaj ël rroma komunitèta thavdel te aven bipativali thaj xolărde, jekh xor fenomèno darinde anθ-I evuropaqi kultùra śelesqe berśa. Äl khinimata te somgodĭpenqe situaciaqi n-aj dosta. I tolerance pratikardo 3enendar n-aj dosta. So kamas ame e si te nakhas o soćiàlno paruvipen kadja ke o rasìsmo thaj I rromafobja te avena eliminisarde!

Comments are closed